| Sigorta hakemliği sınavında Sigortacılık Uygulamaları ve Sigorta Mevzuatı başlığı 25 soruyla temsil edilir ve tek başına sınavın yarısını oluşturur. Bu başlık üç kaynaktan beslenir: Türk Ticaret Kanunu’nun 6. Kitabı, 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu ve ikincil mevzuat. Bu sayfa birinci ayağı, yani Türk Ticaret Kanunu’nun sigorta hükümlerini ele alır.
Hakem adayının en çok zaman ayırması gereken bölüm burasıdır. Sigorta hakeminin önüne gelen dosyaların hemen tamamı bu hükümlerin uygulanmasıyla çözülür: beyan yükümlülüğüne aykırılık, prim ödenmemesi, eksik sigorta, halefiyet, sorumluluk sigortasında zarar görenin doğrudan talebi ve zamanaşımı. Aşağıdaki anlatım konuları bu sıralamayla ele alır.
Sigorta Sözleşmesinin Temel Kavramları
Tanım
Sigorta sözleşmesi, sigortacının bir prim karşılığında kişinin para ile ölçülebilir bir menfaatini zarara uğratan tehlikenin meydana gelmesi hâlinde bunu tazmin etmeyi ya da bir veya birkaç kişinin hayat süreleri sebebiyle veya hayatlarında gerçekleşen bazı olaylar dolayısıyla bir para ödemeyi veya diğer edimlerde bulunmayı üstlendiği sözleşmedir.
Taraflar ve İlgililer
Sigortacı, rizikoyu üstlenen ve edimi yerine getirmekle yükümlü olan taraftır. Sigorta ettiren, sözleşmeyi sigortacıyla yapan ve prim ödeme borcu altına giren kişidir. Sigortalı, menfaati sigortalanan kişidir. Lehtar ise sigorta bedelinin ödeneceği kişidir. Bu dört sıfat aynı kişide toplanabileceği gibi ayrı kişilere de ait olabilir; ayrım özellikle can sigortalarında önem taşır.
Sigortalanabilir Menfaat
Zarar sigortalarında sigorta, para ile ölçülebilen bir menfaatin korunmasına yöneliktir. Menfaat yoksa sözleşme geçersizdir. Bu ilke, sigortanın kumardan ayrılmasını sağlayan temel kuraldır.
Sözleşmenin Kurulması
Aydınlatma Yükümlülüğü
Sigortacı ve acentesi, sigorta sözleşmesinin kurulmasından önce sigorta ettirene sözleşmeye ilişkin tüm bilgileri, sigortalının haklarını, sigortalının özel olarak dikkat etmesi gereken hükümleri ve gelişmelere bağlı bildirim yükümlülüklerini bildirmek zorundadır. Bu yükümlülüğe aykırılık, sigorta ettirenin sözleşmeden cayma hakkını doğurabilir.
Poliçe
Sigortacı, sözleşmenin kurulmasından sonra makul bir süre içinde poliçeyi sigorta ettirene vermek zorundadır. Poliçe sözleşmenin kurucu unsuru değil, ispat aracıdır; sözleşme poliçe düzenlenmeden de kurulmuş olabilir. Poliçenin içeriği taraflarca kabul edilmiş sayılır; ancak sigorta ettiren poliçe içeriğinin teklifinden farklı olduğunu ileri sürerek itiraz edebilir.
Geçici Teminat
Sigortacı, sözleşme kurulmadan önce geçici teminat verebilir. Geçici teminat süresi içinde riziko gerçekleşirse sigortacı sorumludur. Uygulamada zeyilname öncesi dönemde sıkça karşılaşılan bir kurumdur.
Beyan Yükümlülüğü
Sözleşmenin Kurulmasında
Sigorta ettiren, sözleşmenin yapılması sırasında bildiği veya bilmesi gereken tüm önemli hususları sigortacıya bildirmekle yükümlüdür. Sigortacıya bildirilmeyen, eksik veya yanlış bildirilen hususlar, sözleşmenin yapılmamasını veya değişik şartlarda yapılmasını gerektirecek nitelikte ise önemli kabul edilir.
Sigortacı liste vermişse ve sigorta ettiren listede yer alan sorulara cevap vermiş, sigortacı da cevapsız bırakılan sorular hakkında açıklama istememişse, sigortacı bu eksikliği sonradan ileri süremez. Bu kural sigortacının kendi özensizliğinden yararlanmasını engeller.
Aykırılığın Sonuçları
Beyan yükümlülüğünün ihlali hâlinde sigortacı sözleşmeden cayabilir veya prim farkı isteyebilir. Cayma hakkı, aykırılığın öğrenildiği tarihten itibaren kanunda öngörülen süre içinde kullanılmalıdır; aksi hâlde hak düşer.
Sonuç, sigorta ettirenin kusur derecesine göre değişir. Kasıtlı davranış ile ihmal arasındaki ayrım, sigortacının tazminat ödeme yükümlülüğünü doğrudan etkiler. Bu ayrım hakemlik dosyalarında en sık tartışılan konulardan biridir.
Sözleşme Süresi İçinde
Sigorta ettiren, sözleşmenin yapılmasından sonra rizikoyu ağırlaştıran değişiklikleri sigortacıya bildirmekle yükümlüdür. Rizikonun ağırlaşması hâlinde sigortacı prim farkı isteyebilir veya sözleşmeyi feshedebilir.
Prim Ödeme Borcu
Sigorta ettirenin temel borcu prim ödemektir. Primin tamamı veya taksitle ödenmesi kararlaştırılmışsa ilk taksit, sözleşme yapılır yapılmaz ve poliçenin teslimi karşılığında ödenir.
Prim ödenmezse sigortacı sigorta ettirene mehil verir. Verilen süre içinde ödeme yapılmazsa sözleşme sona erer veya teminat durur. Sigortacı, temerrüt hâlinde belirli bir süre içinde hukuki yollara başvurmazsa sözleşme sona ermiş sayılır. Prim borcunun ödenmemesi hakemlik dosyalarında sıkça karşılaşılan bir savunmadır.
Rizikonun Gerçekleşmesi
İhbar Yükümlülüğü
Sigorta ettiren, rizikonun gerçekleştiğini öğrendiği tarihten itibaren kanunda veya sözleşmede öngörülen süre içinde sigortacıya bildirmek zorundadır. İhbarın geç yapılması, sigortacının ödeyeceği tazminatta indirim sebebi olabilir; ancak gecikme tazminat miktarını artırmamışsa indirim yapılamaz.
Zararı Önleme ve Azaltma
Sigorta ettiren, rizikonun gerçekleşmesi hâlinde zararı önlemeye, azaltmaya ve hafifletmeye yarayacak önlemleri almakla yükümlüdür. Bu amaçla yapılan makul giderler sigorta bedelini aşsa dahi sigortacı tarafından karşılanır.
İspat Yükünün Dağılımı
Sigortalı, rizikonun gerçekleştiğini ve zararın miktarını ispatlar. Sigortacı ise teminat dışılık, istisna hükmü veya yükümlülük ihlali gibi kendi lehine sonuç doğuran olguları ispatlamak zorundadır. Bu dağılım, Türk Medeni Kanunu’nun ispat yüküne ilişkin genel kuralının sigorta alanındaki yansımasıdır.
Sigorta Değeri ve Sigorta Bedeli
Aşkın Sigorta
Sigorta bedeli, sigorta olunan menfaatin değerini aşarsa aşan kısım geçersizdir. Sigortacı, aşkın kısma isabet eden primi iade eder. Sigortalı, sigorta değerini aşan tutar üzerinden tazminat alamaz; sigortanın amacı zenginleşme değil zararın karşılanmasıdır.
Eksik Sigorta
Sigorta bedeli, sigorta değerinden az olduğu takdirde sigortacı zararı sigorta bedelinin sigorta değerine olan oranına göre öder. Buna oransal tazminat ilkesi denir. Örneğin değeri bir milyon lira olan bir mal beş yüz bin lira üzerinden sigortalanmışsa, iki yüz bin liralık zararın yüzde ellisi ödenir.
Birden Çok Sigorta
Aynı menfaatin aynı rizikolara karşı birden çok sigortacıya sigortalanması hâlinde müşterek sigorta veya çifte sigorta söz konusu olur. Sigortalı, sigorta değerini aşan toplam tazminat alamaz; sigortacılar aralarında sigorta bedelleri oranında paylaşır.
Halefiyet
Sigortacı, sigorta tazminatını ödedikten sonra hukuken sigortalının yerine geçer. Sigortalının gerçekleşen zarardan dolayı sorumlulara karşı sahip olduğu talep hakları, tazmin ettiği bedel tutarında sigortacıya geçer. Sigortacının rücu davası bu kuruma dayanır.
Halefiyetin iki sınırı vardır. Birincisi, sigortacı ödediği tutarla sınırlı olarak halef olur. İkincisi, devraldığı hak sigortalının hakkı olduğundan, sorumlu kişinin sigortalıya karşı ileri sürebileceği tüm def’ileri sigortacıya karşı da ileri sürmesi mümkündür.
Zarar Sigortaları
Mal Sigortaları
Mal sigortalarında sigortacı, sigorta edilen malın rizikonun gerçekleşmesi sonucunda uğradığı zararı tazmin eder. Tazminat sigorta değerini aşamaz. Menfaatin sahibinin değişmesi hâlinde sözleşme yeni malikle devam eder; taraflara fesih hakkı tanınmıştır.
Sorumluluk Sigortaları
Sorumluluk sigortasında sigortacı, sözleşmede kararlaştırılan sorumluluk riskinin gerçekleşmesi hâlinde zarar görene ödenecek tazminatı karşılar. Sigortacı, sigortalının savunmasını üstlenmek ve makul savunma giderlerini karşılamakla da yükümlüdür.
Zorunlu sorumluluk sigortalarında zarar gören, uğradığı zararın sigorta bedeline kadar olan kısmının tazminini doğrudan sigortacıdan isteyebilir. Buna doğrudan doğruya dava hakkı denir ve sigorta tahkiminin en yoğun dosya kaynağıdır. Sorumluluk sigortalarında sigortacıya yöneltilecek tazminat istemleri, sigorta konusu olaydan itibaren on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
Can Sigortaları
Hayat Sigortası
Hayat sigortası ile sigortacı, belli bir prim karşılığında sigorta ettirene veya onun belirlediği kişiye, sigortalının ölümü veya hayatta kalması hâlinde sigorta bedelini ödemeyi üstlenir. Hayat sigortasında sigortalanabilir menfaat aranmaz; ancak başkasının hayatı üzerine sigorta yapılabilmesi için o kişinin yazılı izni gerekir.
Lehtar, sigorta ettiren tarafından belirlenir ve sigorta ettiren lehtarı değiştirme hakkını saklı tutmuşsa sonradan değiştirebilir. Hayat sigortası bedeli, sigorta ettirenin mirasçılarının tenkis ve alacaklılarının haciz taleplerine karşı belirli ölçüde korunur.
Sigortalının intiharı hâlinde sigortacı, sözleşmenin yürürlüğe girmesinden itibaren kanunda öngörülen süre geçmişse sigorta bedelini ödemekle yükümlüdür.
Kaza ve Hastalık Sigortaları
Kaza sigortası, sigortalının kaza sonucu ölümü veya bedeni zarara uğraması hâlinde sigorta bedelinin ödenmesini konu alır. Hastalık ve sağlık sigortalarında ise sigortacı, hastalık sonucu ortaya çıkan tedavi giderlerini veya kararlaştırılan bedeli öder.
Zamanaşımı
Sigorta sözleşmesinden doğan bütün istemler, alacağın muaccel olduğu tarihten başlayarak iki yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Sigorta tazminatına ve sigorta bedeline ilişkin istemler ise her hâlde rizikonun gerçekleştiği tarihten itibaren altı yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
Sorumluluk sigortalarında zarar görenin sigortacıya yönelttiği istemler bakımından ayrı bir süre öngörülmüştür: sigorta konusu olaydan itibaren on yıl. Bu üç süreyi birbirine karıştırmamak, sınavda net kazandıran bir ayrımdır.
Sigorta Ettirenin Korunması
Türk Ticaret Kanunu’nun sigorta hükümlerinin bir kısmı emredicidir. Sigorta ettiren, sigortalı ve lehtar aleyhine değiştirilemeyen bu hükümlere aykırı sözleşme kayıtları geçersizdir. Kanun ayrıca bazı hükümlerin nispi emredici olduğunu, yani yalnızca sigorta ettiren lehine değiştirilebileceğini öngörür.
Bu düzenleme, sigorta sözleşmesinin tipik bir katılmalı sözleşme olmasından kaynaklanır. Poliçe metni sigortacı tarafından hazırlandığından, Türk Borçlar Kanunu’nun genel işlem koşullarına ilişkin denetimi de burada devreye girer.
Sınava Hazırlık Notu
Bu bölümden gelen sorular genellikle şu başlıklarda yoğunlaşır: beyan yükümlülüğüne aykırılığın sonuçları, eksik sigortada oransal tazminat hesabı, aşkın sigortanın geçersizliği, halefiyetin kapsamı ve sınırları, sorumluluk sigortalarında doğrudan doğruya dava hakkı, üç ayrı zamanaşımı süresinin işleyişi.
Hesap gerektiren sorularda en sık karşılaşılan tip eksik sigortadır. Formül basittir: ödenecek tazminat, zararın sigorta bedeli bölü sigorta değeri oranıyla çarpımına eşittir. Bu formülü ezberlemek tek başına bir soru kazandırabilir. |
