| Sigorta hakemliği sınavında Ticaret Hukuku 5 soruyla temsil edilir. Kapsam, Sigortacılıkta Tahkime İlişkin Yönetmelik ile sınırlandırılmıştır: sınavda yalnızca Türk Ticaret Kanunu’nun Başlangıç Hükümleri ile Ticari İşletme kitabı sorulur. Şirketler hukuku, kıymetli evrak, taşıma işleri ve deniz ticareti sınav kapsamı dışındadır. Sigorta hukukunu düzenleyen 6. Kitap ise ayrı bir başlık altında, 25 soruluk blokta yer alır.
Bu kapsam sigorta uyuşmazlıklarında sürekli işler. Sigorta şirketi bir ticari işletmedir; sigorta sözleşmesi ticari iştir; tacirler arasındaki ilişkide basiretli iş adamı gibi davranma yükümlülüğü, ticari faizin serbestçe belirlenebilmesi ve ihbar-ihtar şekil şartları doğrudan uygulanır. Aşağıdaki anlatım konuları bu bağlantılarla ele alır.
Ticari İşletme
Tanım ve Unsurları
Ticari işletme, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedef tutan faaliyetlerin devamlı ve bağımsız şekilde yürütüldüğü işletmedir. Tanımdan dört unsur çıkar: gelir sağlama hedefi, devamlılık, bağımsızlık ve esnaf sınırının aşılması.
Bağımsızlık unsuru şube ile merkez ayrımında önem taşır. Şube, iç ilişkide merkeze bağlı olmakla birlikte dış ilişkide bağımsız işlem yapabilen, yer ve yönetim bakımından ayrı olan işletme birimidir. Şubeler bulundukları yerin ticaret siciline tescil edilir.
Ticari İşletmenin Devri
Ticari işletme, içerdiği malvarlığı unsurlarının devri için zorunlu tasarruf işlemlerinin ayrı ayrı yapılmasına gerek olmaksızın bir bütün hâlinde devredilebilir. Devir sözleşmesi yazılı şekilde yapılır ve ticaret siciline tescil ve ilan edilir. Aksi öngörülmemişse devir sözleşmesinin duran malvarlığını, işletme değerini, kiracılık hakkını, ticaret unvanı ile diğer fikrî mülkiyet haklarını ve sürekli olarak işletmeye özgülenen malvarlığı unsurlarını içerdiği kabul olunur.
Tacir
Gerçek Kişi Tacir
Bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişiye tacir denir. Belirleyici ölçüt işletmeyi kendi adına işletmektir; işletmenin mülkiyetine sahip olmak şart değildir.
Kişi, ticari işletmeyi kurup açtığını sirküler, gazete, radyo, televizyon ve diğer ilan araçlarıyla halka bildirmiş veya işletmesini ticaret siciline tescil ettirerek durumu ilan etmişse, fiilen işletmeye başlamamış olsa bile tacir sayılır. Buna tacir gibi sorumluluk denir.
Küçük ve kısıtlılara ait ticari işletmeyi bunların adına işleten yasal temsilci, tacir sayılmaz; tacir sıfatı temsil edilene aittir. Ancak yasal temsilci ceza hükümlerinin uygulanması yönünden tacir gibi sorumlu olur.
Tüzel Kişi Tacir
Ticaret şirketleri ile amacına varmak için ticari işletme işleten vakıflar, dernekler ve kendi kuruluş kanunları gereğince özel hukuk hükümlerine göre yönetilmek veya ticari şekilde işletilmek üzere devlet, il özel idaresi, belediye ve köy ile diğer kamu tüzel kişileri tarafından kurulan kurum ve kuruluşlar da tacir sayılır. Sigorta şirketleri anonim şirket olarak kurulduğundan tüzel kişi tacirdir.
Tacir Olmanın Sonuçları
Tacir olmanın başlıca sonuçları şunlardır: iflasa tabi olmak, ticaret unvanı seçmek ve kullanmak, ticari defter tutmak, ticaret siciline tescil ettirmek, basiretli bir iş adamı gibi hareket etmek, ticari örf ve âdete tabi olmak, ücret ve faiz isteyebilmek, fatura ve teyit mektubu düzenlemek, ihbar ve ihtarlarda şekil şartına uymak.
Basiretli iş adamı ölçütü objektiftir. Tacirin kendi bilgi ve deneyim düzeyi değil, aynı alanda faaliyet gösteren orta düzeyde bir tacirin göstereceği özen esas alınır. Bu ölçüt, tacir sıfatı taşıyan sigorta ettirenin beyan yükümlülüğü değerlendirilirken de dikkate alınır.
Tacirler Arası İhbar ve İhtarlar
Tacirler arasında diğer tarafı temerrüde düşürmeye, sözleşmeyi feshe veya sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbarlar veya ihtarlar noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imza kullanılarak kayıtlı elektronik posta sistemiyle yapılır. Bu şekil şartı geçerlilik şartıdır.
Ticari İş
Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen hususlarla bir ticari işletmeyi ilgilendiren bütün işlem ve fiiller ticari iştir. Sigorta sözleşmesi TTK’da düzenlendiğinden, taraflardan biri tacir olmasa dahi ticari iş niteliğindedir.
Taraflardan yalnız biri için ticari iş sayılan sözleşmeler, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça diğeri için de ticari iş sayılır. Buna ticari işin tarafları bakımından genişlemesi denir.
Ticari İşlerde Faiz
Ticari işlerde faiz oranı serbestçe belirlenebilir. Ticari işlerde faiz, taraflarca kararlaştırılmamış olsa bile istenebilir. Ayrıca üç aydan aşağı olmamak üzere faizin anaparaya eklenerek birlikte tekrar faiz yürütülmesi, yalnızca cari hesaplarda ve her iki taraf bakımından da ticari iş niteliğindeki ödünç sözleşmelerinde geçerlidir.
Ticari İşlerde Teselsül Karinesi
İki veya daha fazla kişi içlerinden yalnız biri veya hepsi için ticari niteliği haiz bir iş dolayısıyla diğer bir kimseye karşı birlikte borç altına girerse, kanunda veya sözleşmede aksi öngörülmemişse müteselsilen sorumlu olurlar. Adi işlerde teselsül karine değildir, açıkça kararlaştırılması gerekir; ticari işlerde ise teselsül asıldır. Bu ters karine sınavda sıkça sorulur.
Ticaret Sicili
Ticaret sicili, ticaret ve sanayi odaları veya ticaret odaları bünyesinde kurulan ticaret sicili müdürlükleri tarafından tutulur. Ticaret sicili kayıtları alenidir; herkes sicil içeriğini ve müdürlükte saklanan belgeleri inceleyebilir.
Tescil ve ilan edilmiş hususlar hakkında üçüncü kişilerin iyiniyet iddiası dinlenmez. Buna sicilin olumlu etkisi denir. Tescili gerekirken tescil edilmemiş bir husus ise ancak bunu bilenlere karşı ileri sürülebilir; buna sicilin olumsuz etkisi denir.
Tescil kural olarak açıklayıcıdır; hakkı doğurmaz, mevcut durumu üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir kılar. Bazı hâllerde ise kurucudur; ticaret şirketlerinin tüzel kişilik kazanması buna örnektir.
Ticaret Unvanı ve İşletme Adı
Her tacir ticari işletmesine ilişkin işlemleri ticaret unvanıyla yapmak ve işletmesiyle ilgili senetlerle diğer belgeleri bu unvan altında imzalamak zorundadır. Gerçek kişi tacirin ticaret unvanı, kısaltılmadan yazılacak ad ve soyadından oluşur. Tüzel kişi tacirlerde unvan, işletme konusu ile şirket türünü gösteren ibareyi içerir.
İşletme adı ise işletmeyi tanıtmaya ve benzer işletmelerden ayırt etmeye yarar; tacirin kimliğini göstermez. Ticaret unvanı zorunlu, işletme adı isteğe bağlıdır.
Ticari Defterler
Her tacir ticari defterleri tutmak ve defterlerinde ticari işlemleriyle malvarlığı durumunu açıkça gösterir biçimde kaydetmek zorundadır. Defterler üçüncü kişi uzmanlara işletmenin faaliyetleri ve finansal durumu hakkında fikir verebilecek şekilde tutulur.
Ticari defterler kural olarak on yıl saklanır. Defterlerin delil niteliği Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümlerine tabidir ve tek başına kesin delil oluşturmaz.
Cari Hesap
İki kişinin herhangi bir hukuki sebep veya ilişkiden doğan alacaklarını teker teker ve ayrı ayrı istemekten karşılıklı olarak vazgeçip bunları kalem kalem alacak ve borç şekline çevirerek hesabın kesilmesinden sonra çıkacak artan tutarı isteyebileceklerine ilişkin sözleşme cari hesap sözleşmesidir. Bu sözleşme yazılı şekilde yapılmadıkça geçerli olmaz.
Cari hesaba geçirilen alacak ve borç kalemleri bağımsızlığını yitirir. Bir alacağın cari hesaba kaydı, o alacağa bağlı rehin ve kefalet gibi teminatları ortadan kaldırmaz. Sigortacılık uygulamasında acente ile şirket arasındaki hesap ilişkisi çoğu zaman cari hesap niteliğindedir.
Tacir Yardımcıları
Tacir yardımcıları bağımlı ve bağımsız olmak üzere ikiye ayrılır. Bağımlı yardımcılar ticari temsilci, ticari vekil ve pazarlamacıdır. Bağımsız yardımcılar ise acente, simsar ve komisyoncudur.
Acente, ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru veya işletmenin çalışanı gibi işletmeye bağlı bir hukuki konuma sahip olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölge içinde sürekli olarak ticari bir işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi veya bunları o tacir adına yapmayı meslek edinen kimsedir. Sigorta acenteliği bu tanıma girer ve ayrıca 5684 sayılı Kanun ile özel olarak düzenlenmiştir.
Sınava Hazırlık Notu
Bu konudan gelen beş soru genellikle şu başlıklarda yoğunlaşır: tacir sıfatının kazanılması ve tacir olmanın sonuçları, ticari iş kavramı ile tarafları bakımından genişlemesi, ticari işlerde teselsül karinesi, ticaret sicilinin olumlu ve olumsuz etkisi, tacirler arası ihbar ve ihtarlarda şekil şartı.
En çok karıştırılan nokta teselsül karinesidir. Adi işlerde teselsül kararlaştırılmadıkça doğmaz, ticari işlerde ise aksi öngörülmedikçe doğar. Bir diğeri de tescil edilmiş hususa karşı iyiniyet iddiasının dinlenmemesi kuralıdır. |
